Dirsek; üst kol kemiği (humerus) ile önkol kemiklerinin (ulna ve radius) birleştiği, hem bükme-açma hem de önkolu döndürme hareketlerini sağlayan bir eklemdir. Tenisçi ve golfçü dirseği gibi aşırı kullanıma bağlı tendon sorunları, kırıklar, çıkık sonrası gevşeklik ve sinir sıkışmaları dirsekte ağrı ve hareket kısıtlılığının başlıca nedenleri arasındadır. Bu hastalıkların çoğu ameliyatsız tedavi edilir; cerrahi, seçilmiş durumlarda gündeme gelir.
Tenisçi dirseği (lateral epikondilit)
Tenisçi dirseği, dirseğin dış yüzündeki kemik çıkıntıya (lateral epikondil) yapışan önkol kaslarının tendonunda, aşırı ve tekrarlayan kullanım sonucu oluşan mikroskobik yırtıklar ve dejenerasyondur. Adına karşın hastaların çoğu tenis oynamaz; tekrarlayan kavrama ve bilek hareketleri gerektiren işlerde (boyacılık, marangozluk, tesisat işleri, aşçılık gibi) ve raket sporlarında sık görülür. Genellikle 30–50 yaş arasındaki kişileri etkiler.
Belirtiler ve tanı
Dirseğin dış yüzünde yavaş yavaş başlayan ağrı veya yanma, kavrama gücünde azalma ve bardak kaldırma, el sıkışma, anahtar çevirme gibi hareketlerle artan ağrı tipiktir. Tanı çoğunlukla öykü ve muayeneyle konur. Kireçlenme, boyun kaynaklı sorunlar veya sinir sıkışması gibi başka nedenleri ayırt etmek için röntgen, MR veya sinir iletim testleri istenebilir.
Tedavi
Tenisçi dirseğinde tedavinin temeli ameliyatsız yöntemlerdir:
- Ağrıyı artıran aktivitelere birkaç hafta ara verme
- Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar
- Önkol kaslarına yönelik germe ve güçlendirme egzersizleri (fizik tedavi)
- Önkolun üst kısmına takılan tenisçi dirseği bandı
- Seçilmiş hastalarda ve sınırlı sayıda kortizon enjeksiyonu
- Trombositten zengin plazma (PRP) ve şok dalga tedavisi gibi yöntemler; bu yöntemlerle ilgili çalışmaların sonuçları farklılık göstermektedir
AAOS'a göre hastaların çoğunda ilk tercih ameliyatsız tedavidir; yanıt kişiden kişiye değişir. Belirtiler 6–12 aylık ameliyatsız tedaviye rağmen sürüyorsa cerrahi değerlendirilebilir. Ameliyatta hasarlı tendon dokusu temizlenir; işlem açık veya artroskopik yöntemle yapılabilir. Ameliyat sonrasında spora dönüş genellikle 4–6 ay sürer ve bir miktar güç kaybı görülebilir.
Golfçü dirseği (medial epikondilit)
Golfçü dirseği, dirseğin iç yüzündeki kemik çıkıntıya (medial epikondil) yapışan, bileği büken ve önkolu içe döndüren kasların ortak tendonunun aşırı yüklenmeye bağlı hastalığıdır. Golf ve atış sporlarıyla ilişkilendirilse de vakaların çoğu sporcu olmayan, tekrarlayan ve güçlü kavrama gerektiren işlerde çalışan kişilerde görülür. Tenisçi dirseğine göre daha seyrektir.
Dirseğin iç yüzünde haftalar-aylar içinde artan ağrı, bazen ele doğru yayılan sızı ve kavrama gücünde azalma görülür. Dirseğin iç tarafında seyreden ulnar sinir de etkilenebilir; bu durumda yüzük ve serçe parmakta uyuşma-karıncalanma eşlik edebilir.
Tedavi büyük ölçüde ameliyatsızdır: zorlayıcı hareketlere ara verme, soğuk uygulama, kısa süreli ilaç tedavisi, bant veya bileklik ve özellikle germe ve eksantrik güçlendirme egzersizlerinden oluşan bir rehabilitasyon programı. Kortizon enjeksiyonu düşünülebilir; ancak bazı çalışmalar bu enjeksiyonların rehabilitasyonu uzatabileceğini ve tendon hasarını artırabileceğini düşündürmektedir. Birkaç aylık uygun tedaviye rağmen yakınmaları süren hastalarda cerrahi değerlendirilebilir; ameliyatta hasarlı tendon dokusu temizlenir, gerekirse ulnar sinir de aynı seansta serbestleştirilir.
Dirsek kırıkları ve çıkıkları
Dirsek kırıkları çoğunlukla gergin kol veya doğrudan dirsek üzerine düşmeyle oluşur. Başlıca tipleri şunlardır:
- Radius başı kırıkları: Önkolun dış kemiğinin dirsekteki ucunun kırığıdır. Basit kırıklar kısa süreli atel veya askının ardından erken hareketle tedavi edilebilir; parçalı kırıklarda cerrahi gerekebilir. Tedaviyi ve sonucu çoğu zaman eşlik eden yaralanmalar belirler.
- Olekranon kırıkları: Dirseğin arkasındaki, kolayca hissedilen kemik çıkıntının kırığıdır. Eklem yüzeyini ve dirseğin dengesini yeniden sağlamak için çoğunlukla cerrahi gerekir; iyileşme sonrasında tespit malzemelerinin çıkarılması gerekebilir.
- Distal humerus kırıkları: Üst kol kemiğinin dirsekteki ucunun kırığıdır ve erişkin kırıklarının yaklaşık %2'sini oluşturur. Yer değiştirmiş kırıklarda genellikle plak ve vidalarla tespit uygulanır. Kemiğin onarılamayacak kadar parçalandığı ileri yaştaki ve daha az aktif hastalarda dirsek protezi seçenekler arasındadır.
Dirsek çıkığı, kırık eşlik etmiyorsa basit, kırıkla birlikteyse karmaşık çıkık olarak adlandırılır ve acilen yerine oturtulmalıdır. Tekrarlayan çıkıklar, dirsek bağlarının yetersizliğine bağlı süregen bir instabiliteye işaret edebilir. Bu durumların bir kısmında, örneğin dış yan bağ yetersizliğine bağlı dönme instabilitesinde (posterolateral rotatuar instabilite), cerrahi tedavi gerekebilir.
Dirsek artroskopisi
Dirsek artroskopisi, birkaç küçük kesiden eklem içine yerleştirilen bir kamera ve ince aletlerle yapılan kapalı cerrahidir. Ameliyatsız tedaviyle düzelmeyen ağrılı dirsek sorunlarında kullanılır. Başlıca kullanım alanları şunlardır:
- Eklem içinde serbest kıkırdak veya kemik parçaları (eklem fareleri)
- Hareketi kısıtlayan yapışıklıklar ve kemik çıkıntıları
- Kireçlenme (osteoartrit) ve romatoid artrit
- Osteokondritis dissekans (kıkırdak ve altındaki kemiğin hasarı)
- Tenisçi dirseği ve bazı kırıklar
İşlem genel anestezi, bölgesel sinir bloğu veya ikisinin birlikte kullanımıyla yapılır. Hastaların çoğu aynı gün taburcu olur; karmaşık işlemlerde bir gece hastanede kalmak gerekebilir. Tam iyileşme haftalar ile aylar arasında sürebilir.
Kübital tünel sendromu
Kübital tünel sendromu, dirseğin iç tarafında, kemik çıkıntının arkasındaki dar kanaldan geçen ulnar sinirin sıkışması veya tahriş olmasıdır. Dirsek uzun süre bükülü tutulduğunda (örneğin uykuda) ve dirsek sert yüzeylere dayandığında yakınmalar artar. Geçirilmiş dirsek kırığı veya çıkığı, kireçlenmeye bağlı kemik çıkıntıları ve eklem çevresindeki şişlikler de sinire baskı yapabilir.
Yüzük ve serçe parmakta uyuşma ve karıncalanma, dirseğin iç yüzünde ağrı ve ilerleyen durumlarda kavrama gücünde azalma ile parmak becerisinde bozulma görülür. İleri evrede el kaslarında incelme gelişebilir ve bu durum tedaviyle tam olarak geri dönmeyebilir; bu nedenle belirtileri birkaç haftadır süren veya güçsüzlüğü olan kişilerin hekime başvurması önemlidir. Tanıda muayene, röntgen ve sinir iletim çalışmaları kullanılır; benzer yakınmalara yol açabilen boyun kaynaklı sorunlar da değerlendirilir.
Tedavi önce ameliyatsızdır: dirseğin uzun süre bükülü tutulmasından ve dirseğe yaslanmaktan kaçınma, geceleri dirseği düz tutan bir atel ve sinir kaydırma egzersizleri. Ameliyatsız tedavinin yarar sağlamadığı, sinirin belirgin sıkıştığı veya kas güçsüzlüğünün geliştiği durumlarda cerrahi değerlendirilir. Cerrahide sinirin üzerindeki tünelin tavanı açılarak sinir serbestleştirilir (kübital tünel gevşetmesi) ya da sinir dirseğin ön tarafına taşınır (ulnar sinir transpozisyonu).
Riskler
Dirsek ameliyatlarının riskleri arasında enfeksiyon, kanama, pıhtı oluşumu, sinir veya damar yaralanması, dirsek sertliği ve hareket kaybı, kuvvet kaybı, rehabilitasyonun uzaması ve tekrar ameliyat gereği bulunur. Dirsek artroskopisinde enfeksiyon ve sinir tahrişi, omuz ve diz artroskopisine göre biraz daha sık görülür. Kırık ameliyatlarından sonra dirsek sertliği sık karşılaşılan bir sorundur; travma sonrası kireçlenme ve dirsek çevresinde fazla kemik oluşumu (heterotopik ossifikasyon) da görülebilir. Riskler kişiye ve yönteme göre değişir; ameliyat öncesinde hekimle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.
Ameliyat sonrası süreç
Dirsekte, özellikle kırıklardan sonra sertlik gelişme eğilimi vardır. Bu nedenle pek çok dirsek ameliyatından sonra sertliği önlemek amacıyla hareket egzersizlerine erken başlanır; atel veya askı süresi uygulanan işleme göre birkaç günden birkaç haftaya kadar değişir. Güçlendirme egzersizleri, ağır kaldırma ve spora dönüş zamanı; ameliyatın türüne, dokuların iyileşmesine ve rehabilitasyondaki ilerlemeye göre hekim ve fizyoterapist tarafından belirlenir.
Dirsek ve önkolu ilgilendiren bir başka tendon yaralanması için biseps tendon yırtığı sayfasına bakabilirsiniz. Prof. Dr. Kerem Bilsel'in dirsek instabilitesi, tenisçi dirseği ve dirsek kırıklarına ilişkin yayınları bulunmaktadır.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in bu alandaki çalışmaları
- A Novel Surgical Treatment Management Algorithm for Elbow Posterolateral Rotatory Instability (PLRI) Based on the Common Extensor Origin Integrity. Journal of Clinical Medicine, 2024.
- Arthroscopic lateral collateral ligament imbrication for the treatment of posterolateral rotatory elbow instability. JSES International, 2025.
- The short-term effectiveness of low-level laser, phonophoresis, and iontophoresis in patients with lateral epicondylosis. Journal of Hand Therapy, 2019.
- Coronal plane fractures of the distal humerus involving the capitellum and trochlea treated with open reduction internal fixation. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery, 2013.
