Akromioklaviküler (AK) eklem, köprücük kemiğinin (klavikula) dış ucu ile kürek kemiğinin omuz çıkıntısının (akromion) birleştiği küçük eklemdir; İngilizce kaynaklarda "AC eklem" olarak geçer. Bu eklemi tutan bağların zedelenmesi veya kopmasıyla oluşan yaralanmaya AK eklem çıkığı ya da "omuz ayrılması" denir. Hafif yaralanmaların büyük çoğunluğu ameliyatsız tedavi edilir; ileri derecede yer değiştirmiş yaralanmalarda cerrahi değerlendirilir.
AK eklem nedir?
Omzun en üst noktasında, elle kolayca hissedilebilen bu eklem iki grup bağ tarafından desteklenir:
- Akromioklaviküler bağlar: Eklemi saran kapsülün parçasıdır ve köprücük kemiğini akromiona bağlar.
- Korakoklaviküler (KK) bağlar: Köprücük kemiğinin alt yüzünü kürek kemiğinin korakoid çıkıntısına bağlar ve köprücük kemiğinin yukarı kaçmasını engelleyen başlıca yapılardır.
AK eklem çıkığı, omzun ana eklemi olan top-yuva ekleminin (glenohumeral eklem) çıkmasından farklı bir yaralanmadır. Omuz ekleminin çıkması için omuz çıkığı sayfasına bakabilirsiniz.
Nasıl oluşur?
En sık neden, omzun üzerine doğrudan düşmektir. Düşme anında bağlar zorlanır veya kopar; kürek kemiği kolun ağırlığıyla aşağı iner ve köprücük kemiğinin ucu omuzda bir çıkıntı olarak belirginleşir. Bu yaralanma özellikle sporcularda ve genç, aktif kişilerde sık görülür.
Belirtiler
- Omzun üst kısmında, eklemin üzerinde ağrı ve hassasiyet
- Köprücük kemiğinin ucunda görülebilen bir çıkıntı (basamak görünümü)
- Şişlik ve morarma
- Kolu kaldırırken veya göğsün önünden karşı omza uzatırken ağrının artması
Belirgin bir şekil bozukluğu olmayan hafif yaralanmalarda tanı, ağrının yerine ve görüntüleme bulgularına dayanır.
Ne zaman hekime başvurulmalı?
Omuz üzerine düştükten sonra omzun üst kısmında ağrı, şişlik veya şekil bozukluğu fark edildiğinde hekime başvurulmalıdır. Aynı tür bir düşme köprücük kemiği kırığına da yol açabilir; AK eklem yaralanmasına kırık eşlik edebilir. Bu nedenle yaralanmanın türünü ayırt etmek için muayene ve röntgen gerekir. Kolda uyuşma, güçsüzlük veya belirgin şekil bozukluğu varsa vakit kaybetmeden acil servise gidilmelidir. Yaralanma ilk anda hafif görünse bile erken değerlendirme önemlidir; çünkü yaralanmanın derecesi ve üzerinden geçen süre, ileride gerekebilecek tedavinin seçimini etkiler. Köprücük kemiği kırıkları hakkında bilgi için omuz kırıkları sayfasına bakabilirsiniz.
Tanı nasıl konur?
Muayenede eklemin hassasiyeti, köprücük kemiğinin konumu ve omzun hareketleri değerlendirilir. Kol göğsün önünden karşı tarafa çapraz getirildiğinde eklemin öne-arkaya kayıp kaymadığına da bakılır (yatay instabilite).
Röntgen temel tetkiktir. Avrupa omuz cerrahları topluluğunun (ESA-ESSKA) uzlaşı bildirgesinde, gerçek ön-arka grafinin ya da her iki omzu karşılaştıran Zanca grafisinin tanı için yeterli olduğu belirtilmiştir. Köprücük kemiği ile korakoid arasındaki mesafenin sağlam tarafla karşılaştırılması, yaralanmanın derecelendirilmesine ve tedavi seçimine yön verir. Eşlik eden başka bir yaralanmadan şüphelenildiğinde ileri görüntüleme yapılabilir.
Rockwood sınıflaması
AK eklem yaralanmaları, etkilenen bağlara ve köprücük kemiğinin yer değiştirme yönü ile miktarına göre altı tipe ayrılır. Tip IV, V ve VI, tip III yaralanmanın daha ağır biçimleri olarak kabul edilir.
| Tip | Ne olur? | Genel yaklaşım |
|---|---|---|
| I | AK bağlarda burkulma; röntgende yer değiştirme yok | Ameliyatsız tedavi |
| II | AK bağlar kopuk, KK bağlar zorlanmış; hafif yer değiştirme | Ameliyatsız tedavi |
| III | AK ve KK bağlar tamamen kopuk; köprücük kemiğinin ucu belirgin biçimde yukarıda | Tartışmalı; kişiye göre karar verilir |
| IV | Köprücük kemiği arkaya, trapez kasının içine doğru yer değiştirmiş (nadir) | Genellikle cerrahi |
| V | Köprücük kemiği belirgin biçimde yukarıda; KK mesafesi normalin iki katından fazla | Genellikle cerrahi |
| VI | Köprücük kemiği aşağıya, korakoid çıkıntının altına yer değiştirmiş (çok nadir) | Genellikle cerrahi |
Tedavi seçenekleri
Ameliyatsız tedavi
Tip I ve II yaralanmalarda standart yaklaşım ameliyatsız tedavidir: kol askısı, soğuk uygulama, ağrı kesiciler ve ardından fizik tedavi. Uzlaşı bildirgesinde askı süresi için 3 hafta önerilmiştir. Omuzda bir çıkıntı kalabilse de pek çok kişi, profesyonel sporcular dahil, ameliyat olmadan normal omuz fonksiyonuna dönebilmektedir. Güncel çalışmalar, AK eklem yaralanmalarının çoğunda ameliyatsız tedavinin öncelikli seçenek olabileceğini düşündürmektedir.
Ağrı azaldıkça fizik tedavi eşliğinde omzun hareket açıklığı ve kas kuvveti kademeli olarak geri kazandırılır; tedavi süresince kontrol muayeneleriyle yakınmaların seyri izlenir.
Tip III yaralanmada karar
Tip III yaralanmaların tedavisi tartışmalıdır. Genellikle önce ameliyatsız tedavi denenir; yakınmaların seyrine göre cerrahi gündeme gelebilir. ESA-ESSKA uzlaşı bildirgesinde ameliyatsız tedaviden cerrahiye geçişte başlıca ölçütün ağrının sürmesi olduğu belirtilmiştir. Kişinin günlük yaşam, iş ve spor beklentileri de kararı etkiler.
Cerrahi tedavi
Tip IV, V ve VI yaralanmalar genellikle cerrahi olarak tedavi edilir. Yaralanmanın akut ya da kronik olması yöntem seçimini etkiler; uzlaşı bildirgesinde bu ayrım için 3 haftalık süre esas alınmıştır.
- Akut yaralanmalarda: Artroskopi yardımıyla, köprücük kemiği ile korakoid arasına yerleştirilen askı sistemleri (düğme benzeri tespit araçları) kullanılarak eklemin anatomik olarak yerine getirilmesi uzlaşı bildirgesinde öne çıkan yöntemdir.
- Kronik yaralanmalarda: Bağlar iyileşme kapasitesini yitirdiğinden, KK ve AK bağların tendon grefti ile yeniden oluşturulması (rekonstrüksiyon) önerilmektedir.
- Plak ile tespit: Bazı durumlarda açık cerrahiyle plak kullanılabilir; plak genellikle iyileşme sonrasında çıkarılır.
Bazı hastalarda eklemde yatay yönde kayma da bulunabilir; bu durumun ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. Ameliyat açık ya da artroskopik yapılabilir; yöntem, yaralanmanın tipine ve süresine göre seçilir.
Riskler
Ameliyatsız tedavi sonrasında omuzda bir çıkıntı kalabilir; bazı kişilerde eklemdeki kireçlenme veya eklem içi kıkırdağın hasarına bağlı ağrı sürebilir.
Cerrahi tedavinin riskleri arasında enfeksiyon, ağrının sürmesi, implantların ciltte rahatsızlık vermesi ve çıkarılma gereği, kemik tünellerinin açıldığı yöntemlerde korakoid veya köprücük kemiğinde kırık, eklemin yeniden yer değiştirmesi ve anesteziye bağlı riskler yer alır. Bazı hastalarda bağların bulunduğu bölgede kemikleşme görülebilir. Riskler kişiye ve yönteme göre değişir; ameliyat öncesinde hekimle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.
İyileşme süreci
Ameliyatlı ya da ameliyatsız tedavi edilmiş olsun, omzun hareket açıklığını, kuvvetini ve esnekliğini geri kazanması için rehabilitasyon gerekir. ESA-ESSKA uzlaşı bildirgesinde ameliyat sonrası için 3 hafta askı, ilk 6 hafta günlük aktivitelerde kısıtlama ve 6. haftadan sonra serbest hareket önerilmiş; spora 4. aydan önce dönülmemesi belirtilmiştir. Bu süreler genel bir çerçevedir; her hastanın programı yaralanmanın tipine, uygulanan tedaviye ve iyileşmenin seyrine göre belirlenir.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in AK eklem yaralanmalarının tanı ve tedavisine ilişkin yayınları bulunmaktadır; ESA-ESSKA uzlaşı çalışmasının yazarları arasında yer almaktadır.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in bu alandaki çalışmaları
- High degree of consensus achieved regarding diagnosis and treatment of acromioclavicular joint instability among ESA-ESSKA members. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy, 2021.
- Clinical and anatomical outcomes of isolated coracoclavicular fixation after acromioclavicular joint injury: is it stable enough or is additional horizontal fixation necessary?. JSES International, 2023.
- Is coracoclavicular ossification a complication or a good prognostic factor after surgical treatment of acromioclavicular joint injury?. JSES International, 2022.
- Late diagnosis of subcoracoid type 6 AC dislocation: A case report. SICOT-J, 2019.
