Omuz çıkığı, üst kol kemiğinin başının (humerus başı) omuz yuvasından (glenoid) tamamen dışarı çıkmasıdır; eklemin kısmen kayıp kendiliğinden yerine dönmesine ise subluksasyon denir. Çıkık acil değerlendirme gerektirir. İlk çıkıktan sonra omzun yeniden çıkma eğilimi, yani omuz instabilitesi, özellikle genç ve aktif kişilerde önemli bir sorundur.
Omuz neden çıkar?
Omuz, vücudun en geniş hareket açıklığına sahip eklemidir. Bu hareketliliğin karşılığında büyük bir eklem başı, sığ bir yuvaya oturur. Eklemi yerinde tutan başlıca yapılar; yuvanın kenarını çevreleyen kıkırdak halka (labrum), eklem kapsülü, bağlar ve omuz çevresindeki kaslardır. Düşme, spor sırasında çarpışma veya trafik kazası gibi bir travmada bu yapılar zorlanır ve eklem başı yuvadan çıkabilir. Nöbet geçirme ve elektrik çarpması daha seyrek görülen nedenlerdir.
Omuz çıkıkları, büyük eklem çıkıklarının yaklaşık yarısını oluşturur ve büyük çoğunluğu öne doğrudur (anterior çıkık). Arkaya doğru çıkık (posterior çıkık) daha az görülür; nöbet sonrasında ortaya çıkabilir.
Belirtiler
- Ani ve şiddetli omuz ağrısı
- Omzun şeklinin bozulması, omuz başında çöküklük
- Kolu hareket ettirememe
- Şişlik ve morarma
- Kolda veya elde uyuşma, güçsüzlük
Kısmi kaymalarda eklem kendiliğinden yerine oturabilir ve omuz dışarıdan normal görünebilir. Bu nedenle "omzum kaydı ve geri geldi" biçimindeki şikâyetler de hekim tarafından değerlendirilmelidir.
İlk anda ne yapılmalı?
Kol bir askı veya havluyla desteklenmeli, hareket ettirilmemeli ve acil servise başvurulmalıdır. Çıkığı kişinin kendisinin ya da yakınlarının yerine takmaya çalışması önerilmez. Hastanede önce röntgen çekilerek çıkığın yönü ve eşlik eden bir kırık olup olmadığı değerlendirilir; ardından ağrı kontrolü ve sedasyon altında eklem yerine oturtulur (kapalı redüksiyon). Sonrasında kol bir süre askıda tutulur.
Tanı nasıl konur?
Muayenede omzun şekli, kolun dolaşımı ve sinir fonksiyonları kontrol edilir. Röntgen, çıkığı ve yönünü göstermede temel yöntemdir. Tekrarlayan çıkıklarda veya yerine oturtma sonrasındaki değerlendirmede şu tetkikler kullanılabilir:
- Manyetik rezonans (MR, gerektiğinde MR artrografi): Labrum, kapsül, bağlar ve rotator manşet gibi yumuşak dokuları gösterir.
- Bilgisayarlı tomografi (BT, özellikle üç boyutlu BT): Yuvadaki ve humerus başındaki kemik kaybını ölçmede kullanılır.
Bankart lezyonu ve kemik kaybı nedir?
Bankart lezyonu, öne doğru çıkık sırasında yuvanın ön-alt kenarındaki labrumun ve ona bağlı kapsül-bağ yapılarının kemikten ayrılmasıdır. İlk öne çıkıkların büyük bölümünde bu lezyonun geliştiği bildirilmektedir. Yırtığa yuva kenarından kopan bir kemik parçası eşlik ediyorsa buna kemik Bankart denir.
Hill-Sachs lezyonu, eklem başının arka-dış kısmında, yuvanın kenarına çarpması sonucu oluşan bir çökme kırığıdır. Çıkık tekrarladıkça yuvanın ön kenarında kemik kaybı (glenoid kemik kaybı) gelişebilir. Kemik kaybının miktarı ve Hill-Sachs lezyonunun yuvayla ilişkisi (İngilizce kaynaklarda "on-track / off-track" olarak anılır), cerrahi yöntem seçimini etkileyen başlıca etkenlerdendir.
İlk çıkıktan sonra ne olur?
İlk çıkık yerine oturtulduktan sonra hastaların çoğunda önce cerrahi dışı tedavi uygulanır: kısa süreli askı, ağrı ve şişlik kontrolü, ardından omuz çevresi kaslarını güçlendiren bir fizik tedavi programı. NHS, tam iyileşmenin genellikle 6–12 hafta sürdüğünü, bazı sporlara dönüşün 16 haftaya kadar uzayabileceğini belirtmektedir.
Tekrar çıkma riski kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Yayınlarda ilk çıkık sonrası tekrar oranları geniş bir aralıkta (yaklaşık %19 ile %88 arasında) bildirilmiştir. 20 yaşın altında olmak ve erkek cinsiyet, tekrar riskini belirgin biçimde artıran etkenler arasındadır. Bu nedenle genç sporcularda ilk çıkıktan sonra da cerrahi stabilizasyon seçeneği, muayene ve görüntüleme bulgularıyla birlikte konuşulabilir.
Tekrarlayan çıkık (omuz instabilitesi)
Omuz tekrar tekrar çıkıyor ya da "boşalıyor, kayıyor" hissi veriyorsa kronik omuz instabilitesinden söz edilir. Tekrarlayan çıkıklarla labrum ve kapsül hasarı ile kemik kaybı artabilir; bazı kişilerde çıkık zamanla daha hafif hareketlerle de oluşabilir. Doğuştan bağ gevşekliği olan kişilerde ve yüzme, voleybol, tenis gibi tekrarlayan baş üstü hareket gerektiren aktivitelerde farklı tipte bir instabilite görülebilir; bu durumlarda tedavi yaklaşımı travmatik çıkıktan farklıdır.
Aktivite düzenlemesi, ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar ile kas güçlendirme programından oluşan cerrahi dışı tedavi bazı hastalarda yeterli olabilir; sonucun anlaşılması çoğu zaman birkaç ay sürer. Çıkıkların sürdüğü durumlarda cerrahi tedavi değerlendirilir.
Tedavi seçenekleri
Artroskopik Bankart tamiri
Kapalı (artroskopik) yöntemle, küçük kesilerden girilen kamera ve ince aletler kullanılarak yırtık labrum ve gevşemiş kapsül, kemiğe yerleştirilen küçük dikiş çapaları (ankor) yardımıyla yuvanın kenarına yeniden tutturulur. Belirgin kemik kaybı olmayan tekrarlayan öne instabilitede sık kullanılan bir yöntemdir. Genel bilgi için omuz artroskopisi sayfasına bakabilirsiniz.
Hill-Sachs lezyonunun belirgin olduğu bazı hastalarda Bankart tamirine remplissage ("doldurma") işlemi eklenebilir. Bu işlemde arka kapsül ve tendon, eklem başındaki çukura tespit edilerek bu bölge eklem dışına alınır.
Latarjet ameliyatı
Latarjet ameliyatında kürek kemiğinin ön tarafındaki çıkıntı (korakoid), üzerine yapışan tendonlarla birlikte yuvanın ön kenarına aktarılır ve vidalarla tespit edilir. Amaç, yuvadaki kemik eksikliğini gidermektir. Latarjet; yuvada önemli kemik kaybı olan hastalarda ve artroskopik Bankart tamiri sonrasında çıkığın tekrarladığı durumlarda tercih edilebilir. Ameliyat açık ya da artroskopik olarak yapılabilir.
Hangi yöntem kime uygun?
Seçim; yaş, spor ve iş beklentileri, çıkık sayısı, bağ gevşekliği, yuvadaki kemik kaybının oranı ve Hill-Sachs lezyonunun özelliklerine göre yapılır. Yuvada belirgin kemik kaybı olan hastalarda yalnızca yumuşak doku tamiri sonrasında tekrar riskinin arttığı bildirilmektedir; bu durumda Latarjet veya başka kemik grefti yöntemleri gündeme gelir. Literatürde bu sınır için tek bir değer üzerinde uzlaşı yoktur. Karar, muayene ve görüntüleme bulgularına göre kişiye özel verilir; cerrahi dışı tedavi de her hastada seçenekler arasında değerlendirilir.
Riskler
Her cerrahi girişimde olduğu gibi omuz stabilizasyon ameliyatlarının da riskleri vardır: enfeksiyon, kanama, sinir veya damar yaralanması, omuz sertliği ve hareket kısıtlılığı, çıkığın tekrarlaması ve anesteziye bağlı riskler. Latarjet ameliyatında ayrıca aktarılan kemik parçasının kaynamaması veya zamanla erimesi (greft osteolizi), vidalara bağlı sorunlar ve uzun dönemde eklem kireçlenmesi bildirilmiştir. Riskler kişinin genel sağlık durumuna ve uygulanan yönteme göre değişir; ameliyat öncesinde hekimle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.
Ameliyat sonrası süreç ve spora dönüş
Ameliyattan sonra omuz bir süre askıda korunur. Askı çıkarıldıktan sonra fizik tedavi eşliğinde önce hareket açıklığını geri kazandıran, ardından kademeli güçlendirme egzersizleri yapılır. Rehabilitasyon programına düzenli katılım, günlük yaşama ve spora dönüşte belirleyici etkenlerden biridir.
Spora dönüş için herkese uygulanabilecek tek bir takvim yoktur. Uygulanan yöntem, sporun türü (temas sporu, baş üstü spor), omzun hareket açıklığı, kas gücü ve kişinin kendini hazır hissetmesi birlikte değerlendirilerek karar verilir. İlk günlere ilişkin pratik bilgiler için Omuz çıkığından sonra ilk günler yazısına göz atabilirsiniz.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in omuz instabilitesi, Latarjet ameliyatı ve Hill-Sachs remplissage teknikleri üzerine yayınları bulunmaktadır.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in bu alandaki çalışmaları
- Open Versus Arthroscopic Latarjet Procedure for the Treatment of Chronic Anterior Glenohumeral Instability With Glenoid Bone Loss. Arthroscopy: The Journal of Arthroscopic and Related Surgery, 2020.
- Does previous arthroscopic Bankart repair influence coracoid graft osteolysis in Latarjet procedure? A case-control study with computed tomography scan data. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 2024.
- Do Techniques for Hill-Sachs Remplissage Matter in Terms of Functional and Radiological Outcomes?. Orthopaedic Journal of Sports Medicine, 2021.
- Modified Latarjet procedure for patients with glenoid bone defect accompanied with anterior shoulder instability. Acta Orthopaedica et Traumatologica Turcica, 2013.


