Donuk omuz (adeziv kapsülit), omuz eklemini saran kapsülün kalınlaşıp gerilmesi ve içinde yapışıklıklar oluşmasıyla ortaya çıkan ağrı ve hareket kısıtlılığıdır. Çoğu hastada zamanla düzelir; ancak bu süreç aylar, bazen yıllar sürebilir. Tedavinin amacı bu dönemde ağrıyı kontrol etmek ve omzun hareketini korumaktır; cerrahi yalnızca diğer tedavilere yanıt vermeyen seçilmiş hastalarda gündeme gelir.
Donuk omuz nedir?
Omuz eklemi, kol kemiğinin (humerus) başını kürek kemiğindeki yuvaya bağlayan bağ dokusundan bir kılıfla, yani eklem kapsülüyle sarılıdır. Donuk omuzda bu kapsül kalınlaşır ve gerilir; içinde yara dokusuna benzeyen bantlar (yapışıklıklar) oluşur. Sonuçta eklemin içinde hareket için gereken boşluk azalır, omuz hem ağrılı hem de sert hale gelir.
Donuk omuzun nedeni çoğu zaman tam olarak bilinmez. Bazı hastalarda belirgin bir yaralanma olmadan ortaya çıkarken bazılarında ameliyat, kırık veya yaralanma sonrasında omzun uzun süre hareketsiz kalmasıyla ilişkili olabilir.
Kimlerde daha sık görülür?
- Yaş ve cinsiyet: En sık 40'lı ve 50'li yaşlarda görülür; kadınlarda erkeklere göre daha sıktır.
- Diyabet: Şeker hastalarında belirgin olarak daha sık görülür (aşağıda ayrıca anlatılmıştır).
- Diğer hastalıklar: Tiroid bezinin az veya fazla çalışması, Parkinson hastalığı ve kalp hastalıkları ile ilişkilendirilmektedir.
- Hareketsizlik: Ameliyat, kırık veya başka bir yaralanma nedeniyle omzun uzun süre hareketsiz tutulması risk oluşturabilir.
Diyabet ile donuk omuz arasındaki ilişki
Donuk omuz, diyabetli kişilerde diyabeti olmayanlara göre çok daha sık görülür. 18 çalışmanın verilerini birleştiren bir meta-analizde diyabetli hastalarda donuk omuz sıklığı yaklaşık %13,4 olarak hesaplanmış ve diyabetli kişilerde donuk omuz görülme olasılığının kontrol gruplarına göre yaklaşık 5 kat daha yüksek olduğu bildirilmiştir.
Diyabetli hastalarda sertlik daha uzun sürebilir ve tedaviden sonra da bir miktar hareket kısıtlılığı kalabilir. Kan şekerinin iyi kontrol edilmesi iyileşme sürecine yardımcı olabilir. Bu nedenle donuk omuz tedavisi sırasında diyabet takibinin de aksatılmaması önerilir.
Donuk omuzun evreleri
Donuk omuz genellikle birbirini izleyen üç evrede seyreder. Evrelerin süresi kişiden kişiye belirgin farklılık gösterebilir:
| Evre | Ne olur? | Bildirilen süre |
|---|---|---|
| Donma (ağrılı) evre | Ağrı giderek artar, omzun hareketi azalır. Ağrı genellikle gece daha belirgindir. | Genellikle 6 hafta – 9 ay |
| Donuk evre | Ağrı azalabilir, ancak sertlik sürer. Günlük işler zorlaşabilir. | Genellikle 4–6 ay |
| Çözülme evresi | Hareket yavaş yavaş geri gelir. | Normale veya normale yakın düzeye dönüş genellikle 6 ay – 2 yıl |
Tüm sürecin tamamlanması 3 yıla kadar sürebilir. Bu süre içinde tedavinin amacı ağrıyı hafifletmek ve hareketin korunmasına yardımcı olmaktır.
Belirtiler
- Omuzda yavaş başlayan, giderek artan ağrı; ağrının geceleri artması ve uykuyu bozması
- Kolu yukarı kaldırmakta, yana açmakta ve özellikle dışa ve arkaya döndürmekte belirgin güçlük
- Saç tarama, giyinme, sırtı kaşıma veya arka cepten bir şey alma gibi günlük işlerde zorlanma
Donuk omuzun ayırt edici özelliği, omzun hem kişinin kendisi tarafından (aktif) hem de başkası tarafından (pasif) hareket ettirilmesinin kısıtlı olmasıdır. Rotator manşet yırtığı veya sıkışma sendromu gibi durumlarda ise pasif hareket çoğu zaman daha iyi korunur.
Tanı nasıl konur?
Tanı büyük ölçüde muayeneye dayanır. Hekim, omzun aktif ve pasif hareket açıklığını karşılaştırır; donuk omuzda her ikisi de kısıtlıdır. Röntgen, benzer yakınmalara yol açabilen omuz kireçlenmesi gibi başka sorunları dışlamak için kullanılır. Manyetik rezonans (MR) veya ultrason tanı için şart değildir; ancak eşlik edebilecek yumuşak doku sorunlarını değerlendirmek için istenebilir.
Tedavi seçenekleri
Donuk omuz hastalarının çoğunda tedavi cerrahi dışı yöntemlerle yürütülür. Tedavi planı hastalığın evresine, ağrının şiddetine ve eşlik eden hastalıklara göre kişiye özel belirlenir.
Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar
Parasetamol gibi ağrı kesiciler ve ibuprofen gibi non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ) ağrıyı ve iltihabı azaltmaya yardımcı olabilir. Bu ilaçların yan etkileri olabileceğinden, özellikle mide, böbrek veya kalp hastalığı olanlarda hekim önerisiyle kullanılmaları gerekir.
Fizik tedavi ve ev egzersizleri
Germe ve hareket açıklığı egzersizleri tedavinin temelini oluşturur. Egzersizlerden önce sıcak uygulama yapılabilir. Program fizyoterapist eşliğinde veya evde uygulanabilir; fizyoterapi genellikle en az 6 hafta sürer. Egzersizlerin ağrıyı belirgin artırmayacak şekilde, kademeli ilerletilmesi önemlidir.
Günlük yaşamda omzu tamamen hareketsiz bırakmak yerine, ağrının izin verdiği ölçüde kullanmaya devam etmek önerilir. Ağrılı dönemde bir seferde 20 dakikayı aşmayacak şekilde sıcak uygulama rahatlatıcı olabilir. Önerilen programın dışında, kişinin kendi başına zorlayıcı egzersizler uydurmasından kaçınılmalıdır; bu durum ağrıyı artırabilir.
Eklem içi kortizon enjeksiyonu
Kortizonun doğrudan eklem içine uygulanması, özellikle ağrının belirgin olduğu dönemde ağrıyı azaltarak egzersizlerin yapılmasını kolaylaştırabilir. Kortizon, yan etkileri nedeniyle genellikle kısa süreli ve sınırlı sayıda kullanılır; diyabetli hastalarda kan şekerinde geçici yükselmeye yol açabileceği göz önünde bulundurulur.
Hidrodilatasyon
Diğer yöntemlerle yeterli düzelme olmazsa, görüntüleme eşliğinde eklem içine yüksek hacimde steril sıvı verilerek kapsülün gerilmesi ve genişletilmesi amaçlanabilir.
Cerrahi tedavi
Fizik tedavi ve diğer yöntemlere rağmen yakınmalar sürüyorsa, genellikle "donuk" evrede cerrahi seçenekler değerlendirilir:
- Anestezi altında manipülasyon: Hasta uyutulmuşken hekim omzu kontrollü biçimde hareket ettirerek gerilmiş kapsülü esnetir veya yırtar.
- Artroskopik kapsüler gevşetme: Omuz artroskopisi ile, küçük kesilerden girilerek eklem kapsülünün gergin bölümleri kesilir. Bu işlem sırasında eklem içindeki diğer yapılar da değerlendirilebilir.
Bu iki yöntem sıklıkla birlikte uygulanır. Hangi yöntemin seçileceği hastanın durumuna ve hekimin değerlendirmesine göre belirlenir.
Riskler
Cerrahi dışı tedavilerin de yan etkileri olabilir: ağrı kesici ilaçlar mide, böbrek ve kalp-damar sistemi açısından, kortizon ise kan şekeri ve diğer sistemik etkiler açısından değerlendirilmelidir.
Anestezi altında manipülasyonda bildirilen komplikasyon oranları düşüktür; ancak nadiren eklem yüzeyinde veya kol kemiğinde kırık, kıkırdak, labrum ya da rotator manşet hasarı, sinir ağının (brakiyal pleksus) gerilmeye bağlı yaralanması ve çıkık gibi sorunlar bildirilmiştir. Artroskopik kapsüler gevşetmede ise enfeksiyon, kanama, pıhtı, damar veya sinir yaralanması gibi genel cerrahi riskler bulunur. Her iki yöntemden sonra da sertlik yeniden gelişebilir.
Ameliyat sonrası süreç
Manipülasyon veya artroskopik gevşetme ile kazanılan hareketin korunması için ameliyattan sonra fizik tedaviye erken başlanması ve düzenli sürdürülmesi gerekir. İyileşme süresi genellikle 6 hafta ile 3 ay arasındadır. Uzun dönem sonuçlar genellikle iyidir; ancak özellikle diyabetli hastalarda bir miktar sertlik sürebilir.
Donuk omuzun aynı omuzda tekrar etmesi sık değildir; ancak diyabet gibi katkıda bulunan bir etken sürüyorsa yeniden ortaya çıkabilir. Omuz ağrısının hangi durumlarda hekime danışmayı gerektirdiği "Omuz ağrısı: ne zaman doktora gidilmeli?" yazısında anlatılmaktadır.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in bu alandaki çalışmaları
- Effect of nonoperative concomitant intraarticular pathologies on the outcome of arthroscopic capsular release for adhesive capsulitis of the shoulder. ACTA ORTHOPAEDICA ET TRAUMATOLOGICA TURCICA, 2018.

