Omuz protezinde iki ana tasarım kullanılır: eklemin doğal yapısını taklit eden anatomik protez ve top ile yuvanın yer değiştirdiği ters (reverse) protez. Aralarındaki temel fark, kolu hareket ettirirken hangi kasa dayandıklarıdır; bu da hangi protezin kime uygun olduğunu büyük ölçüde belirler. Bu yazıda iki tasarımı, kullanıldıkları durumları ve seçimi etkileyen faktörleri özetliyoruz.
Omuz protezi neden gerekir?
Omuz, üst kol kemiğinin yuvarlak başı (top) ile kürek kemiğindeki sığ eklem yuvasının (glenoid) oluşturduğu bir top-yuva eklemidir. Eklem yüzeylerindeki kıkırdak hasar gördüğünde ağrı, hareket kısıtlılığı ve güç kaybı ortaya çıkar. AAOS'a göre omuz protezinin gündeme geldiği başlıca durumlar şunlardır:
- Omuz kireçlenmesi (osteoartrit); genellikle 50 yaşından sonra görülür. Bkz. omuz kireçlenmesi.
- Romatoid artrit gibi iltihaplı eklem hastalıkları
- Kırık, çıkık veya tendon yırtığı sonrası gelişen kireçlenme (posttravmatik artrit)
- Uzun süredir var olan büyük rotator manşet yırtığına bağlı eklem hasarı (rotator manşet yırtığı artropatisi)
- Kemiğin kanlanmasının bozulmasına bağlı kemik ölümü (avasküler nekroz)
- Özellikle kemik erimesi olan ileri yaştaki kişilerde üst kol kemiğinin başını parçalayan ağır kırıklar
Protez genellikle ilaç, aktivite düzenlemesi, enjeksiyon ve fizik tedavi gibi ameliyatsız yöntemlerle yeterli yarar sağlanamadığında; ağrı günlük işleri kısıtladığında ya da uykuyu bozduğunda değerlendirilir.
Anatomik omuz protezi
Anatomik total omuz protezinde eklemin doğal yapısı korunur: üst kol kemiğine cilalı metal bir top, eklem yuvasına ise plastik bir yuva yerleştirilir. Bu tasarım, kolu kaldırma ve döndürmede rotator manşet tendonlarının sağlam ve işlevsel olmasına dayanır.
AAOS'a göre rotator manşet tendonları sağlam olan hastalar anatomik protez için genellikle uygun adaylardır. Rotator manşet yırtık ve onarılamaz durumdaysa yuva bileşeninin kullanılması önerilmez. Bu nedenle anatomik protez, rotator manşetin sağlam olduğu kireçlenmede sık tercih edilen seçenektir.
Anatomik protezin farklı türleri de vardır: yalnızca üst kol kemiğinin başının değiştirildiği yarım protez (hemiartroplasti) ve kemiği daha fazla koruyan yüzey protezi bunlar arasındadır. Hangisinin uygun olduğu eklem yuvasının durumuna göre belirlenir.
Ters omuz protezi
Ters omuz protezinde top ile yuvanın yeri değiştirilir: metal top kürek kemiğindeki eklem yuvasına, yuva bileşeni ise üst kol kemiğine yerleştirilir. Bu düzenleme sayesinde kol, rotator manşet yerine omuzu saran büyük deltoid kası tarafından hareket ettirilir.
AAOS ters protezin kullanıldığı durumları şöyle sıralar:
- Tamamen yırtılmış ve onarılamayan rotator manşet yırtığı
- Rotator manşet yırtığı artropatisi
- Daha önce yapılmış ve başarısız olmuş bir omuz protezi
- Omuz ekleminin karmaşık kırıkları
- Eski (kronik) omuz çıkığı
- Omuz eklemi tümörleri
İki protezin karşılaştırması
| Anatomik protez | Ters protez | |
|---|---|---|
| Yapı | Metal top üst kol kemiğinde, plastik yuva eklem yuvasında | Metal top eklem yuvasında, yuva bileşeni üst kol kemiğinde |
| Kolu hareket ettiren ana yapı | Rotator manşet ve deltoid kası | Deltoid kası |
| Rotator manşet | Sağlam ve işlevsel olması gerekir | Yırtık veya işlevsiz olabilir |
| Sık kullanıldığı durumlar | Rotator manşeti sağlam kireçlenme | Onarılamayan rotator manşet yırtığı, yırtık artropatisi, bazı karmaşık kırıklar, protez revizyonu |
Bu tablo genel bir çerçeve sunar. Her hastanın durumu farklıdır ve iki tasarım birbirinin alternatifi olmaktan çok, farklı sorunlara yönelik çözümlerdir.
Seçimi neler belirler?
Hangi protezin uygun olduğuna öykü, fizik muayene ve görüntüleme birlikte değerlendirilerek karar verilir. Bu değerlendirmede özellikle şu sorular önemlidir:
- Rotator manşet tendonları sağlam ve işlevsel mi? Bu genellikle muayene ve MR ile değerlendirilir.
- Eklem yuvasının (glenoid) kemik yapısı ve aşınma biçimi nasıl? Bunun için çoğunlukla bilgisayarlı tomografiden yararlanılır.
- Protez gerektiren sorun nedir: kireçlenme, kırık, yırtık artropatisi veya önceki bir ameliyatın sorunu mu?
- Kişinin yaşı, genel sağlık durumu, günlük yaşam ve aktivite beklentileri neler?
Ayrıntılı bilgi için omuz protezi sayfamıza bakabilirsiniz.
Ameliyat sonrası süreç
Her iki protezde de ameliyattan sonra kol bir süre askıda korunur ve fizik tedavi programı planlanır. AAOS, ters protez sonrasında ilk haftalarda kolun aşırı pozisyonlara getirilmemesini, hekimin belirlediği sınırın üzerinde yük kaldırılmamasını ve sandalyeden ya da yataktan kalkarken kolla destek alınmamasını önerir. Anatomik protez sonrasında askının genellikle 2 ila 6 hafta kullanıldığını, bu dönemde araç kullanılmamasını ve yalnızca çok hafif eşyaların kaldırılmasını belirtir. Uzun dönemde temaslı sporlardan ve tekrarlayan ağır kaldırmadan kaçınılması önerilir. Süreler ve kısıtlamalar kişiye göre hekim tarafından belirlenir.
Riskler
Her iki protez de cerrahi bir girişimdir ve riskleri vardır. AAOS'un sıraladığı başlıca riskler şunlardır:
- Yüzeysel ya da derin enfeksiyon; derin enfeksiyonlarda protezin çıkarılması gerekebilir
- Protez bileşenlerinde gevşeme ve aşınma; bu durum yeniden ameliyat (revizyon) gerektirebilir
- Protez bileşenlerinin çıkması
- Seyrek görülen ve çoğunlukla düzelen sinir yaralanması
- Protez çevresindeki kemikte kırık
Bu riskler ameliyat öncesinde hekimle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.
Prof. Dr. Kerem Bilsel'in bu alandaki çalışmaları
- A practical technique to facilitate glenosphere insertion in reverse shoulder arthroplasty: Bilsel’s Ice Cream Scoop Maneuver. JSES Reviews, Reports, and Techniques, 2026.
- Comprehensive Survival Analysis of Reverse Shoulder Arthroplasty: Do Gender, Age, and Surgical Indication Influence Prosthesis Survivorship?. Haseki Tıp Bülteni (Medical Bulletin of Haseki), 2025.
